Το 19ο Σύνταγμα Πεζικού των Σερρών πολέμησε στην πρώτη γραμμή της ιταλικής Εαρινής Επίθεσης – Ο Ηλίας Κοτρίδης αναδεικνύει πρόσωπα και γεγονότα
Στις 13 Μαρτίου 1941, οι Σερραίοι στρατιώτες ανέλαβαν την κύρια υπεράσπιση του υψώματος 731, στην Αλβανία. Δεν είχαν όμως φτάσει εκεί την προηγουμένη. Το 19ο Σύνταγμα Πεζικού βρισκόταν ήδη στην περιοχή από τις 8 Μαρτίου, όταν ο ιταλικός στρατός ετοιμαζόταν για τη μεγαλύτερη επιθετική του προσπάθεια. Η συμμετοχή του αποτελεί μια λιγότερο γνωστή ιστορική σελίδα της ιστορίας των Σερρών.
Περίπου 2.000 άνδρες από την πόλη και τα χωριά του νομού Σερρών υπηρετούσαν στο Σύνταγμα της VI Μεραρχίας. Πολλοί ήταν αγρότες, εργάτες και οικογενειάρχες. Είχαν φύγει τον Φεβρουάριο από τις Σέρρες με τρένο για το Αμύνταιο και συνέχισαν με εξαντλητικές πορείες προς το αλβανικό μέτωπο.
Η επίθεση του Μουσολίνι
Στις 9 Μαρτίου ξεκίνησε η ιταλική επιχείρηση «Primavera». Ο Μπενίτο Μουσολίνι βρισκόταν στην Αλβανία, προσδοκώντας μια νίκη που θα ανέτρεπε τις προηγούμενες αποτυχίες. Στο επίκεντρο των σφοδρών βομβαρδισμών και των διαδοχικών επιθέσεων βρέθηκε το ύψωμα 731, βόρεια της Κλεισούρας.
Την άμυνα της περιοχής είχε αναλάβει το 5ο Σύνταγμα Πεζικού Τρικάλων, υπό τον συνταγματάρχη Νικόλαο Γεωργούλα. Η τοποθεσία χωρίστηκε σε δύο συγκροτήματα: το δεξιό Απόσπασμα Κετσέα και το αριστερό, στην Τρεμπεσίνα, υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Παπαδόπουλο. Τη νύχτα της 8ης προς 9η Μαρτίου το τάγμα του Δημητρίου Κασλά αντικατέστησε στο 731 το Ι/51 Τάγμα.
Η αντίσταση δεν ήταν υπόθεση ενός και μόνο διοικητή. Δίπλα στον Κασλά, σημαντικός υπήρξε ο αγώνας των τμημάτων του Χειμαριώτη στα υψώματα 717, 709 και 710, αλλά και του τάγματος του Τζανετή, που βρισκόταν στη διάθεση του 5ου Συντάγματος. Οι γειτονικές θέσεις και οι εφεδρείες αποτελούσαν μέρος της ίδιας αμυντικής προσπάθειας.
Από τις 8 Μαρτίου μονάδες του 19ου Συντάγματος είχαν αναπτυχθεί πίσω από την πρώτη γραμμή, με αποστολή την εκτέλεση αντεπιθέσεων. Στις 10 Μαρτίου, λόγω των απωλειών, τα Ι/19 και ΙΙΙ/19 Τάγματα υπήχθησαν στο Απόσπασμα Κετσέα. Το ΙΙΙ/19, υπό τον ταγματάρχη Παναγιώτη Κουτρίδη, διατηρήθηκε ως εφεδρεία.
Ο βομβαρδισμός άλλαξε ακόμη και τη μορφή του εδάφους. Οι στρατιώτες έβλεπαν τα χαρακώματα να καταρρέουν και άνοιγαν ξανά πρόχειρες θέσεις μέσα στη νύχτα. Η επίμονη προσπάθεια των Ιταλών να καταλάβουν το ύψωμα ανάγκαζε τους υπερασπιστές να πολεμούν πολλές φορές από ελάχιστη απόσταση, με χειροβομβίδες και ξιφολόγχες. Η αριθμητική υπεροχή του αντιπάλου δεν αρκούσε για να εξασφαλίσει τη διάσπαση της γραμμής.
Η μαρτυρία του Ηλία Κοτρίδη
Ο ερευνητής και συγγραφέας Ηλίας Κοτρίδης εξηγεί στο LionNews.gr το ευρύτερο πλαίσιο της παρουσίας των Σερραίων: «Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου 1940-1941, η 6η Μεραρχία με έδρα τις Σέρρες, με κύριο σώμα στρατολόγησης τους Σερραίους, αναπτύχθηκε στο αλβανικό μέτωπο. Η μεραρχία περιελάμβανε τα 19ο, 20ό και 21ο Συντάγματα Πεζικού, τα οποία ως κύρια δύναμη της μεραρχίας συμμετείχαν διαδοχικά στις επιχειρήσεις και άφησαν το αποτύπωμά τους σε πολλές μάχες κατά την αντεπίθεση του ελληνικού στρατού στην Αλβανία και την άμυνα κατά της ιταλικής εαρινής επίθεσης».
Ο κ.Κοτρίδης επιμένει στη χρονική στιγμή κατά την οποία αναλαμβάνει το 19ο Σύνταγμα: «Το πιο αντιπροσωπευτικό επεισόδιο ήταν η άμυνα του υψώματος 731 από το 19ο Σύνταγμα, με διοικητή τον Σχη Μπαλή Παναγιώτη. Από την 8 Μαρτίου 1941 το σύνταγμα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή και μετέχει ενεργά στην άμυνα περιοχής. Στις 12 Μαρτίου 1941, αναλαμβάνει πλήρως τον τομέα και την άμυνα στις θέσης που κατείχε το 5ο Σύνταγμα και αποσύρθηκε λόγω απωλειών του».
Η αντικατάσταση ολοκληρώθηκε τη νύχτα της 12ης προς 13η Μαρτίου. Το ΙΙΙ/19 Τάγμα του Κουτρίδη ανέλαβε το 731, ενώ άλλες δυνάμεις του Συντάγματος αναπτύχθηκαν στα γειτονικά υψώματα. Οι Σερραίοι βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας μάχης που δεν είχε ακόμη τελειώσει.
Άνθρωποι μέσα στη μάχη
Στις 13 Μαρτίου οι Ιταλοί εισχώρησαν σε τμήμα της ελληνικής γραμμής. Ο τραυματισμένος στο χέρι Κουτρίδης, σύμφωνα με την πολεμική αφήγηση, επέστρεψε από τον σταθμό πρώτων βοηθειών κρατώντας χειροβομβίδες. Στην αντεπίθεση πήραν μέρος ακόμη και τραυματίες και άνδρες βοηθητικών υπηρεσιών. Η θέση ανακαταλήφθηκε.
Η άμυνα, ωστόσο, δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά στον Κουτρίδη. Αξίζει να αναδειχθεί και η συμβολή των Παπακωνσταντόπουλου και Φωκά, καθώς και όσων πολέμησαν δίπλα τους. Αντίστοιχα, στις συγκρούσεις διακρίθηκαν ο Ισαάκ Λαυρεντίδης και άλλοι αξιωματικοί, που συχνά μένουν έξω από τη δημόσια αφήγηση.
Ο Ηλίας Κοτρίδης περιγράφει το τίμημα: «Το 3ο Τάγμα, του Ταγματάρχη Κουτρίδη Παναγιώτη, έχασε περισσότερους από τους μισούς άνδρες του, αλλά δεν υποχώρησε ούτε ένα βήμα· ο έφεδρος αξιωματικός Ισαάκ Λαυρεντίδης και άλλοι Σερραίοι αξιωματικοί πολέμησαν εκεί, και η φράση “ένα βήμα πίσω, ο θάνατος της Ελλάδας” έγινε σύμβολο αυτής της μάχης».
Στις 19 Μαρτίου, ιταλικά άρματα επιχείρησαν να διασπάσουν την άμυνα. Ο ανθυπολοχαγός Κωνσταντίνος Ρούντος αναφέρεται ότι έπληξε άρμα με διατρητικά φυσίγγια, ενώ άλλοι προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν τα τεθωρακισμένα με αυτοσχέδια μέσα. Η επίθεση αποκρούστηκε, με βαρύ κόστος.
Ιδιαίτερα δραματική ήταν η 19η Μαρτίου και για τις απώλειες του ΙΙΙ/19 Τάγματος. Στην ιστορική αφήγηση καταγράφονται για εκείνη την ημέρα τρεις νεκροί αξιωματικοί, 30 νεκροί οπλίτες και περισσότεροι από 100 τραυματίες στρατιώτες. Η εικόνα αυτή βοηθά να αντιληφθούμε τι σήμαινε πρακτικά η διατήρηση της θέσης: πίσω από τις στρατιωτικές αναφορές βρίσκονταν άνθρωποι που πολεμούσαν εξαντλημένοι, συχνά χωρίς επαρκή μέσα και με τους συντρόφους τους να χάνονται δίπλα τους.
Οι μάχες συνεχίζονταν και στα γειτονικά υψώματα. Στο 709 σκοτώθηκε ο έφεδρος υπολοχαγός Γεώργιος Έλληνας από τη Νέα Ζίχνη, μαζί με τον ανθυπολοχαγό Κολλαρά. Πίσω από κάθε όνομα υπήρχε μια οικογένεια που περίμενε νέα από το μέτωπο.
Το τίμημα και η μνήμη
Την 1η Απριλίου το 19ο Σύνταγμα αντικαταστάθηκε και αποσύρθηκε για ανάπαυση. Ακολούθησε η γερμανική εισβολή, η υποχώρηση και τελικά η διάλυσή του στην Άρτα. Σε ολόκληρη την πολεμική του διαδρομή καταγράφηκαν 257 νεκροί, 625 τραυματίες και 42 αγνοούμενοι, αριθμοί που δεν αφορούν αποκλειστικά το 731.
Διαδοχικές μονάδες, εφεδρείες και διοικητές συνεργάστηκαν κάτω από δύσκολες συνθήκες. Η ανάδειξη του ενός δεν χρειάζεται να σβήνει τη συμβολή του άλλου.
Σήμερα, το Δημοτικό Πάρκο Σερραίων Μαχητών του Υψώματος 731 θυμίζει αυτή τη θυσία. Η ιστορία, όμως, δεν ανήκει μόνο στα μνημεία. Ανήκει και στους ανθρώπους που πολέμησαν, επώνυμους και ανώνυμους, και στην υποχρέωση να μη μείνει κανείς τους στη σκιά.