Από τον Γκότσε Ντέλτσεφ μέχρι τον Βελισσαρίου και τον Κολοκοτρώνη. Μια διαφορετική προσέγγιση στη διαχείριση των τόπων ιστορικής μνήμης
Κάθε φορά που ανηφορίζω για το Μπάνσκο και το φημισμένο χιονοδρομικό κέντρο στη γειτονική Βουλγαρία -διασχίζοντας το χωριό Γκράντεβο– η σκέψη μου ταξιδεύει σε δύο ήρωες της νεότερης ελληνικής ιστορίας που βρίσκονται θαμμένοι, σχεδόν λησμονημένοι, σε εκείνες τις πλαγιές. Πρόκειται για τον «Ήρωα των Ηρώων» Ιωάννη Βελισσαρίου και τον Γεώργιο Κολοκοτρώνη, εγγονό του Γέρου του Μοριά. Έπεσαν μαχόμενοι τέτοιες ημέρες, στην τελευταία φάση του Β΄ Βαλκανικού Πολέμου, λίγες μόλις ημέρες πριν από τη λήξη των εχθροπραξιών, που οδήγησαν στη Συνθήκη του Βουκουρεστίου και στη χάραξη των σημερινών βόρειων συνόρων της Ελλάδα.
Θα ήθελα, ως Έλληνας, στο σημείο όπου είναι θαμμένοι οι δύο ήρωες -που οι ντόπιοι γνωρίζουν- να υπάρχει ένα λιτό μνημείο. Ένα σημείο όπου θα μπορούσα να ανάψω ένα κερί, να αφήσω ένα λουλούδι και να σταθώ για λίγα λεπτά σιωπηλός. Ως ελάχιστο φόρο τιμής σε δύο ανθρώπους που δεν πρόλαβαν να δουν την Ελλάδα που ονειρεύτηκαν, αλλά με τη θυσία τους συνέβαλαν ώστε να υπάρχει. Αυτό, για μένα, είναι μνήμη. Όχι εθνικισμός.
Γράφω τα παραπάνω με αφορμή το πρόσφατο περιστατικό στις εγκαταλελειμμένες Καρυές, όπου Βούλγαροι εθνικιστές τοποθέτησαν αναθηματική πλάκα για τον Γκότσε Ντέλτσεφ, η οποία λίγες ώρες αργότερα απομακρύνθηκε όχι από τις αρμόδιες αρχές, αλλά από ιδιώτες, κατα δήλωσή τους επίσης εθνικιστές. Οι Καρυές είναι για τους Βούλγαρους ό,τι είναι το Γκράντεβο για εμάς. Ένας τόπος όπου αναπαύονται άνθρωποι που κάθε λαός θεωρεί ήρωές του. Το ζήτημα δεν είναι αν θα τιμήσεις τη μνήμη τους. Το ζήτημα είναι αν θα το κάνεις με σεβασμό ή αν θα επιχειρήσεις να μετατρέψεις έναν τόπο μνήμης σε εργαλείο εθνικιστικής επίδειξης.
Ας μείνουμε λίγο στο θέμα του Γκότσε Ντέλτσεφ. Σκοτώθηκε το 1903 στις σημερινές Καρυές, δέκα χρόνια πριν από την απελευθέρωση της περιοχής και την ενσωμάτωσή της στον ελληνικό εθνικό κορμό, σε συμπλοκή με οθωμανικό απόσπασμα στις Καρυές, όπου και τάφηκε.
Για τη Βουλγαρία αποτελεί εθνικό ήρωα, ενώ το ίδιο συμβαίνει και στη Βόρεια Μακεδονία, στο πλαίσιο της δικής της εθνικής αφήγησης, η οποία αμφισβητείται τόσο από την Αθήνα όσο και από τη Σόφια. Είναι επίσης ιστορικά τεκμηριωμένο ότι σκοτώθηκε πριν από την επίσημη έναρξη του Μακεδονικού Αγώνα (1904-1908) και δεν συνδέεται με τις αιματηρές συγκρούσεις εναντίον των Ελλήνων Πατριαρχικών που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια.
Οι περισσότερες ιστορικές μελέτες συγκλίνουν στο ότι βασικός του στόχος ήταν η απελευθέρωση της Μακεδονίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, μέσα από ένα πολυεθνικό επαναστατικό κίνημα των λαών της περιοχής. Αυτά δεν αποτελούν προσωπικές εκτιμήσεις, αλλά ιστορικά δεδομένα που οφείλουν να αποτελούν τη βάση κάθε σοβαρής συζήτησης.
Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι Βούλγαροι ανηφορίζουν στις Καρυές για να αποτίσουν φόρο τιμής στον Γκότσε Ντέλτσεφ. Ανάμεσά τους δεν λείπουν οι γνωστές εθνικιστικές φιγούρες που, εγκλωβισμένες σε ξεπερασμένα οράματα, εξακολουθούν να ονειρεύονται την … “Μπέλο Μόρε” (Λευκή Θάλασσα). Μόνο που το 2026 η μόνη «κατάκτηση» που πετυχαίνουν είναι να βρίσκουν ξαπλώστρα στις παραλίες της Καβάλας ή της Χαλκιδικής. Η Ιστορία δεν ξαναγράφεται με αναθηματικές πλάκες, ούτε τα σύνορα αλλάζουν με αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.
Το βέβαιο είναι ότι Βούλγαροι θα συνεχίσουν να ανεβαίνουν στις Καρυές, καθώς θεωρούν το σημείο τόπο προσκυνήματος για έναν εθνικό τους ήρωα. Αυτή είναι η πραγματικότητα, είτε μας αρέσει είτε όχι. Το ζητούμενο δεν είναι να την αγνοούμε, αλλά να τη διαχειριστούμε με τρόπο που να υπηρετεί το συμφέρον της χώρας και όχι τις εντυπώσεις.
Θεωρητικά υπάρχουν δύο δρόμοι. Ο πρώτος είναι να χαρακτηρίσουμε τις Καρυές απαγορευμένη ζώνη, να περιφράξουμε την περιοχή και να απαγορεύσουμε την πρόσβαση.
Πρόκειται, προφανώς, για ένα ακραίο και ανεφάρμοστο σενάριο. Στην εποχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Συνθήκης Σένγκεν, κάθε Ευρωπαίος πολίτης έχει δικαίωμα να κινείται ελεύθερα, αρκεί να σέβεται τους νόμους της χώρας που επισκέπτεται.
Οι Καρυές δεν αποτελούν απαγορευμένη ή στρατιωτικά ελεγχόμενη περιοχή, ούτε υπάρχει κάποια νομική διάταξη που να απαγορεύει την πρόσβαση στο σημείο. Επομένως, η παρουσία Βούλγαρων επισκεπτών δεν μπορεί, από μόνη της, να θεωρηθεί παράνομη, ακόμη κι αν η Ελληνική Αστυνομία διατηρεί, όπως οφείλει, διακριτική παρουσία στην περιοχή για λόγους πρόληψης και διατήρησης της δημόσιας τάξης.
Ο δεύτερος δρόμος είναι να σταματήσουμε να αφήνουμε ακραίες ομάδες να δημιουργούν τετελεσμένα και να αντιμετωπίσουμε το ζήτημα θεσμικά. Ελλάδα και Βουλγαρία θα μπορούσαν, μέσα από μια επίσημη διακρατική συμφωνία, να αναγνωρίσουν τους συγκεκριμένους τόπους ως χώρους ιστορικής μνήμης, να τους προστατεύσουν από αυθαίρετες παρεμβάσεις και να επιτρέπεται μόνο η τοποθέτηση επίσημων, διακριτικών μνημείων ή ενημερωτικών πινακίδων, εγκεκριμένων από τις αρμόδιες αρχές των δύο κρατών.
Στις Καρυές θα μπορούσε να τοποθετηθεί μια λιτή αναθηματική πλάκα για τον Γκότσε Ντέλτσεφ και, αντίστοιχα, στο Γκράντεβο μια αναθηματική πλάκα για τον Ιωάννη Βελισσαρίου και τον Γεώργιο Κολοκοτρώνη.
Όχι ως πράξη εθνικής διεκδίκησης ή επιβεβαίωσης ιστορικών αφηγημάτων, αλλά ως έκφραση αμοιβαίου σεβασμού προς τους νεκρούς και την ιστορική μνήμη. Με αυτόν τον τρόπο, δύο σημεία που σήμερα αποτελούν αφορμή εντάσεων θα μπορούσαν να μετατραπούν σε τόπους ιστορικής γνώσης, περισυλλογής και διαλόγου, συμβάλλοντας παράλληλα στην ανάπτυξη του διασυνοριακού πολιτιστικού και ιστορικού τουρισμού. Μια τέτοια πρωτοβουλία θα αφαιρούσε την πρωτοβουλία από κάθε λογής εθνικιστικές ομάδες και θα την επέστρεφε εκεί όπου πραγματικά ανήκει: στους θεσμούς, την ιστορική έρευνα και τη συνεργασία δύο ευρωπαϊκών κρατών.
Γνωρίζω ότι πολλοί θα διαφωνήσουν με όσα γράφω, ίσως μάλιστα κάποιοι να ενοχληθούν. Πιστεύω όμως ότι ο μόνος δρόμος για να αποφύγουμε στο μέλλον περιστατικά όπως το πρόσφατο στις Καρυές είναι η ειλικρίνεια απέναντι στην ιστορία, ο αμοιβαίος σεβασμός και η θεσμική συνεργασία με τους γείτονές μας.
Εύχομαι κάποια μέρα να μπορώ να σταματήσω στο Γκράντεβο, να ανάψω ένα κερί στον Βελισσαρίου και στον Κολοκοτρώνη και να συνεχίσω τον δρόμο μου, όπως θα έπρεπε να μπορεί να κάνει κάθε άνθρωπος που επισκέπτεται έναν τόπο ιστορικής μνήμης. Χωρίς προκλήσεις, χωρίς εθνικιστικές κορώνες, χωρίς σκοπιμότητες. Γιατί η ιστορία δεν αλλάζει. Εκείνο που μπορεί να αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να τη θυμόμαστε.
