Ένα φυσικό μνημείο προστατευόμενο από το πρόγραμμα LIFE GRECABAT. Καταφύγιο για χιλιάδες νυχτερίδες και σπάνια σπηλαιόβια πανίδα
To μοναδικό Σπήλαιο Ζεστών Νερών στο Σιδηρόκαστρο, αναδεικνύεται ως ένας από τους σημαντικότερους βιότοπους νυχτερίδων στην Ελλάδα, αλλά και ως φυσικό μνημείο εξαιρετικής γεωλογικής και βιολογικής αξίας. Το διαμπερές σπήλαιο, διανοιγμένο σε τραβερτίνη, διατρέχεται σε όλο το μήκος του από τον ποταμό Κρουσοβίτη σχηματίζοντας μια σπάνια φυσική γέφυρα που δημιουργήθηκε όταν οι θερμές πηγές απέθεσαν άλατα, μπλοκάροντας τον ποταμό. Ο ποταμός συνέχισε να κυλά υπόγεια, διαμορφώνοντας το σημερινό σπήλαιο.
Πρόσφατα στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος LIFE GRECABAT, που υλοποιείται από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων-Υγροτόπων (ΕΚΒΥ), Πανεπιστήμια και Επιστημονικούς Φορείς, Διαχειριστικές Αρχές προστατευόμενων περιοχών,τοποθετήθηκαν πινακίδες ερμηνείας περιβάλλοντος στις εισόδους του σπηλαίου, ενώ αντικαταστάθηκε η φθαρμένη περίφραξη και η εξέδρα θέας στη βόρεια είσοδο.
Από το το 2019 που ξεκίνησε το πρόγραμμα, καταγράφηκε η κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος και τεκμηριώθηκε σημαντικός αριθμός ειδών σπηλαιόβιας πανίδας, μεταξύ των οποίων τέσσερα αρθρόποδα (Holocnemus pluchei, Metellina merianae,Pardosa hortensis, Zacheus crista) και λίγες χιλιάδες άτομα από πέντε τουλάχιστον είδη χειροπτέρων (Miniopterus schreibersii, Myotis blythii, Myotis myotis, Myotis capaccinii & Rhinolophus euryale) του Παραρτήματος ΙΙ και IV της Οδηγίας 92/43/ ΕΟΚ, αποτελώντας κατά αυτόν τον τρόπο μία από τις σημαντικότερες αποικίες χειροπτέρων, δηλαδή νυχτερίδων, στην Ελλάδα.
Να σημειωθεί πως λόγω της σημασίας της περιοχής για τα χειρόπτερα, έχει προταθεί και εγκριθεί η επέκταση της περιοχής NATURA GR1260007 στην οποία βρίσκεται το σπήλαιο των Ζεστών Νερών.
Ενημερωτικά οι νυχτερίδες (χειρόπτερα) είναι είδη-δείκτες υγιών οικοσυστημάτων και η παρουσία τους συνδέεται με την οικολογική ισορροπία και την εντομοφαγία (μείωση επιβλαβών εντόμων). Πολλά είδη απειλούνται από την τουριστική υπερεκμετάλλευση, την καταστροφή σπηλαίων και τις αλλαγές στο μικροκλίμα.
Το Σπήλαιο Ζεστών Νερών είναι ένα από τα μεγαλύτερα τραβερτινικά σπήλαια στον κόσμο με δύο εισόδους, τέσσερεις θαλάμους και μήκος περίπου 130 μ. Το ύψος του σπηλαίου κυμαίνεται από 0,5 έως 12 μ. και το πλάτος από 0,5 έως 15 μ. Οι θάλαμοι συνδέονται με μικρά και μεγάλα περάσματα, εκτός από το τελευταίο στο ΒΑ τμήμα που είναι υψηλό και στενό. Στις εισόδους του σπηλαίου υπάρχουν δύο καταρράκτες ύψους περίπου 15 μ., με νερό που προέρχεται από τις θερμές πηγές της περιοχής.
Η περιοχή χαρακτηρίζεται από πολλαπλά επίπεδα ενδιαφέροντος. Γεωλογικό, βιολογικό, αρχαιολογικό και παλαιοκλιματικό. Αποτελώντας όχι μόνο ένα μοναδικό φυσικό τοπίο για τον επισκέπτη, αλλά και ένα βιολογικό «καταφύγιο» διεθνούς σημασίας για την επιστημονική κοινότητα.
Το όνομα της περιοχής του σπηλαίου προέρχεται από τις θερμές πηγές, περίπου 2χλμ βορειοανατολικά του Σιδηροκάστρου κοντά στον επιβλητικό Μαύρο Βράχο και επάνω στην κοίτη του Κρουσοβίτη. Η περιοχή έχει χαρακτηριστεί ως Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης (Γεώτοπος) ενώ στην ευρύτερη περιοχή του Μαύρου Βράχου έχουν βρεθεί αρχαιολογικά ευρήματα (αγάλματα των θεών Απόλλωνα, Πάνα, Άρτεμις).
Ενημερωτικά το πρόγραμμα LIFE GRECABAT (LIFE17 NAT/GR/000522) είναι ένα ευρωπαϊκό έργο προστασίας της βιοποικιλότητας που υλοποιείται στην Ελλάδα και αφορά κυρίως την προστασία των νυχτερίδων (χειρόπτερων) και των υπόγειων οικοσυστημάτων (σπήλαια, σπηλαιοβάραθρα, φυσικές υπόγειες γέφυρες), τα οποία συχνά αγνοούνται ή υποβαθμίζονται, παρότι αποτελούν καταφύγια για πολλά ευάλωτα και απειλούμενα είδη.
Το πρόγραμμα στοχεύει στην καταγραφή και προστασία των σπηλαίων και των νυχτερίδων που τα κατοικούν. Παράλληλα, ενισχύει τα μέτρα διαχείρισης και φύλαξης σε περιοχές Natura 2000, προωθεί την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κοινού και εκπαιδεύει φορείς, σπηλαιολόγους και επισκέπτες για τη σημασία αυτών των ευαίσθητων οικοσυστημάτων.
Πλέον στην είσοδο του σπηλαίου υπάρχουν πλέον σαφείς οδηγίες προς τους επισκέπτες, ώστε να αποφεύγεται κάθε ενόχληση των νυχτερίδων με θόρυβο, φώτα ή ρύπανση. Παράλληλα προτείνονται διαδρομές στον περιβάλλοντα χώρο, όπου οι επισκέπτες μπορούν να παρατηρήσουν στο έδαφος αποτυπώματα ζώων (βίδρα, σκύλος, αλεπού, γάτα).
