Οι ανασκαφές στο Πέτριτς φέρνουν στο φως μια μακεδονική πόλη με βαθύ ελληνικό αποτύπωμα – Η ιστορία αποκαλύπτεται δίπλα μας. Σε εμάς ;
Κάθε καλοκαίρι, στο πλαίσιο της ανασκαφικής περιόδου, τα νέα ευρήματα που έρχονται στο φως στην αρχαία Ηράκλεια Σιντική, λίγο έξω από το Πέτριτς της γειτονικής Βουλγαρίας, συνεχίζουν να εντυπωσιάζουν και να τροφοδοτούν το διεθνές ενδιαφέρον. Όσα αποκαλύπτονται και δημοσιοποιούνται είναι πράγματι εντυπωσιακά. Όμως ακόμη πιο ουσιαστικό είναι το μοντέλο πάνω στο οποίο στηρίζεται αυτή η συστηματική προσπάθεια.
Ο συγκεκριμένος αρχαιολογικός χώρος, στο νοτιοδυτικό άκρο της χώρας, δεν αποτελεί προϊόν αποσπασματικών πρωτοβουλιών. Ανασκάπτεται, προστατεύεται και αναδεικνύεται μέσα από μια σταθερή συνεργασία κρατικών φορέων, επιστημονικών ιδρυμάτων και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Το βουλγαρικό Υπουργείο Πολιτισμού, η Βουλγαρική Ακαδημία Επιστημών και ο δήμος Πέτριτς λειτουργούν με κοινό βηματισμό, εξασφαλίζοντας τόσο την επιστημονική έρευνα όσο και την αξιοποίηση του χώρου ως επισκέψιμου μνημείου.
Για δεκαετίες, ερευνητές και αρχαιολόγοι προσπαθούσαν να προσδιορίσουν τη θέση της αρχαίας πόλης, τοποθετώντας την άλλοτε στο Σιδηρόκαστρο και άλλοτε στο Νέο Πετρίτσι. Η αβεβαιότητα αυτή έληξε ουσιαστικά το 2002, όταν στη θέση Ρούπιτε, βορειοανατολικά του Πέτριτς, βρέθηκε μια σημαντική επιγραφή της ρωμαϊκής περιόδου με σαφή αναφορά στους κατοίκους της αρχαίας Ηράκλειας. Η ανακάλυψη αυτή αποτέλεσε το καθοριστικό τεκμήριο για την ταύτιση της πόλης με τον σημερινό αρχαιολογικό χώρο. Από τότε, οι ανασκαφές συνεχίζονται αδιάκοπα, αποκαλύπτοντας το μέγεθος και τη σημασία της αρχαίας πόλης. Το ίδιο το επιστημονικό συνέδριο του 2013 στη Βουλγαρία την παρουσιάζει ως «Hellenistic polis to Roman civitas», αναγνωρίζοντας ξεκάθαρα τον χαρακτήρα της.
Βέβαια, στα Βαλκάνια, όπου κάθε λαός επιδιώκει συχνά να προβάλλει μια όσο το δυνατόν πιο ένδοξη και βαθιά ιστορική διαδρομή, πολλές φορές μεγαλύτερη ή σημαντικότερη από εκείνη του γείτονα, η ιστορία δεν αντιμετωπίζεται πάντοτε μόνο ως επιστήμη, αλλά και ως πεδίο εθνικών αφηγήσεων. Η περίπτωση της αρχαίας Ηράκλειας Σιντικής αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν πρόκειται για μια πόλη που ιδρύθηκε από τον Φίλιππο Β’, σε μια νευραλγική περιοχή – σύνορο ανάμεσα στη Μακεδονία και τη Θράκη, δίνοντάς της το όνομα «Ηράκλεια» προς τιμήν του ημίθεου Ηρακλή, του μυθικού προγόνου της δυναστείας των Αργεαδών.
Η ίδια η ίδρυση της πόλης δεν αποτέλεσε απλώς μια γεωγραφική ή στρατιωτική επιλογή, αλλά μια ξεκάθαρη πολιτική πράξη εδραίωσης της μακεδονικής παρουσίας και του ελληνικού κόσμου σε μια ακριτική περιοχή με σύνθετη εθνολογική και πολιτισμική ταυτότητα, όπου συναντήθηκαν και αλληλεπίδρασαν Έλληνες Μακεδόνες, Θράκες και αργότερα Ρωμαίοι, αφήνοντας βαθύ και διαχρονικό αποτύπωμα στην ιστορική πορεία της Σιντικής.
Η ίδια η βουλγαρική αρχαιολογική έρευνα, και ιδιαίτερα ο καθηγητής Δρ. Λιούντμιλ Βαγκαλίνσκι -επικεφαλής των ανασκαφών από το 2007- δεν αμφισβητεί τον μακεδονικό και ελληνικό χαρακτήρα της πόλης. Αντίθετα, στις επίσημες δημοσιεύσεις μιλούν ξεκάθαρα για μακεδονική αποικία, για Έλληνες εποίκους και για πόλη του μακεδονικού βασιλείου, χτισμένη πάνω σε παλαιότερο θρακικό υπόβαθρο των Σιντών.
Θα πρέπει βέβαια να σημειωθεί πως υπάρχουν κατά καιρούς φωνές, κυρίως σε επίπεδο δημόσιου λόγου και εθνικιστικών κύκλων στη γειτονική χώρα, που επιχειρούν να αποδυναμώσουν ή να επαναπροσδιορίσουν την ελληνική και μακεδονική ιστορική ταυτότητα της αρχαίας Ηράκλειας. Αυτό όμως απέχει από την επίσημη επιστημονική θέση. Η σύγχυση προκύπτει επειδή ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται σήμερα στη Βουλγαρία και επειδή στα Βαλκάνια η αρχαιότητα συχνά μετατρέπεται σε εργαλείο ταυτότητας και διεκδίκησης.
Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετές βουλγαρικές προσεγγίσεις δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στο θρακικό υπόβαθρο της περιοχής, αναδεικνύοντας την παρουσία των Σιντών πριν από τη μακεδονική κατάκτηση. Ωστόσο, άλλο είναι η θρακική προϊστορία της Σιντικής και άλλο η ίδρυση της ίδιας της Ηράκλειας. Τα αρχαιολογικά τεκμήρια, ελληνικές επιγραφές, νομίσματα με μακεδονικά σύμβολα, ελληνική πολεοδομία και λατρείες όπως εκείνη του Ηρακλή, δύσκολα αφήνουν περιθώριο σοβαρής επιστημονικής αμφισβήτησης.
Ιστορικά οι Θράκες δεν αποτέλεσαν ποτέ έναν ενιαίο λαό, αλλά ένα σύνολο φυλών με διαφορετική πορεία στον χρόνο. Στις νότιες περιοχές, κοντά στο Αιγαίο και στη Μακεδονία, εξελληνίστηκαν σε μεγάλο βαθμό, υιοθετώντας τη γλώσσα, τη θρησκεία και τα πολιτισμικά πρότυπα του ελληνικού κόσμου. Μετά την επέκταση του Φιλίππου Β΄ και του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η ελληνική επιρροή κυριάρχησε στη Θράκη, πολύ πριν την εμφάνιση των Σλάβων και των Πρωτοβουλγάρων στην περιοχή.
Η αρχαιότητα δεν μπορεί να ερμηνεύεται με τα μέτρα και τις εθνικές αντιλήψεις του σήμερα. Οι πόλεις, οι λαοί και οι πολιτισμοί της εποχής διαμορφώνονταν μέσα από συγκρούσεις, μετακινήσεις και αλληλεπιδράσεις. Η περίπτωση της Ηράκλειας Σιντικής είναι χαρακτηριστική. Μια πόλη που που γεννήθηκε σε μια περιοχή με θρακικό υπόβαθρ, αλλά με σαφή μακεδονική ίδρυση και έντονο ελληνικό πολιτισμικό αποτύπωμα, όπως αποδεικνύουν οι επιγραφές, τα νομίσματα, η πολεοδομία και η ίδια η ονομασία της.
Ως Έλληνες έχουμε κάθε λόγο να βλέπουμε με ικανοποίηση αυτή τη συστηματική ανασκαφική προσπάθεια των γειτόνων μας. Γιατί φέρνει στο φως κομμάτια μιας ιστορίας που δεν ανήκουν μόνο στον ελληνικό κόσμο, αλλά και στην κοινή πολιτισμική κληρονομιά της περιοχής και της Ευρώπης γενικότερα. Ως Σερραίοι όμως, ίσως αξίζει να σταθούμε και σε κάτι ακόμη. Στα πολλά ερωτήματα που εξακολουθούν να παραμένουν αναπάντητα για το βόρειο τμήμα του τόπου μας σημερινό δήμο Σιντικής. Όχι επειδή λείπουν τα ίχνη του παρελθόντος, αλλά επειδή διαχρονικά έλειψε το ουσιαστικό ενδιαφέρον των αρμόδιων Αρχών να τα αναζητήσουν.
