Από τις ρίζες της προσφυγιάς έως τη σύγχρονη ζωή, η Καστανούσσα διατηρεί ζωντανή την ιστορική της μνήμη και την πολιτιστική της ταυτότητα

Η Καστανούσσα, χτισμένη στους πρόποδες του όρους Μπέλλες και στα σύνορα της πατρίδας μας με τη Βουλγαρία και τη Βόρεια Μακεδονία, είναι ένα χωριό με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Το παλιό όνομα του χωριού ήταν Πάλμες (στα τουρκικά σημαίνει «μέλι»). Στην απογραφή του Απριλίου του 1923 καταγράφηκαν 20 πρόσφυγες (13 άνδρες και 7 γυναίκες), οι οποίοι εγκαταστάθηκαν εδώ στο πλαίσιο της ανταλλαγής των πληθυσμών.

Κατά την οθωμανική περίοδο κατοικούνταν από μουσουλμάνους Οθωμανούς, ενώ στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων το χωριό καταλήφθηκε από τον βουλγαρικό στρατό. Απέκτησε την ελευθερία του μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και προσαρτήθηκε στην Ελλάδα. Η Καστανούσα είναι ένα αμιγώς προσφυγικό χωριό. Οι κάτοικοί της είναι Πόντιοι και διακρίνονται για τη φιλοξενία και τη δημιουργικότητά τους.

 Ο πρώτος οικισμός, η Παλαιά Καστανούσα, βρισκόταν περίπου τρία χιλιόμετρα μακριά από τη σημερινή θέση του χωριού στους πρόποδες του Μπέλλες. Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου κάηκε και οι περισσότεροι κάτοικοί του αναζήτησαν την τύχη τους στη Θεσσαλονίκη, ενώ άλλοι περιπλανήθηκαν μεταξύ Ροδόπολης και Μουριών.

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες παλαιότερων κατοίκων, μετά το 1952, επί πρωθυπουργίας Αλέξανδρου Παπάγου, χαράχθηκε η νέα θέση του χωριού, κοντά στη σιδηροδρομική γραμμή. Η Διεύθυνση Εποικισμού κατασκεύασε περίπου 190 κατοικίες για τους κατοίκους που επέστρεψαν, οι οποίοι ξεκίνησαν μια νέα ζωή στη μετεμφυλιακή Ελλάδα.

Ένα ακόμη περιστατικό που αξίζει να αναφερθεί είναι ότι στη δεκαετία του 1950 ο τότε πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπάγος σταμάτησε στον Σιδηροδρομικό σταθμό του χωριού και τον υποδέχθηκαν εγκαρδίως τα 250 παιδιά της Καστανούσας. Ο ίδιος συγκινήθηκε πολύ και έδωσε εντολή να επισπευστούν οι εργασίες για την κατασκευή των σπιτιών όπου θα διέμειναν οι κάτοικοι του χωριού. Μέχρι τότε κατοικούσαν σε στρατιωτικά τόλ και παράγκες.

Η ανάδειξη της παλαιάς Καστανούσσας

Στα χρόνια της μεγάλης μετανάστευσης, κατά τη δεκαετία του 1960, πολλοί κάτοικοι αναζήτησαν καλύτερη τύχη κυρίως στη Γερμανία και, σε μικρότερο βαθμό, στη Σουηδία και τη Θεσσαλονίκη. Πρόκοψαν, δημιούργησαν και δεν λησμόνησαν ποτέ τον τόπο τους.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 πραγματοποιήθηκε μια τιτάνια κοινή προσπάθεια από τους απόδημους και τους μόνιμους κατοίκους του χωριού. Με ίδιους πόρους αναστηλώθηκε η εκκλησία στην Παλαιά Καστανούσα και λειτουργεί κάθε χρόνο την ημέρα του Αγίου Πνεύματος.Την ίδια ημέρα τιμάται και η μνήμη της Γενοκτονίας των Ποντίων.

Στον ίδιο χώρο, επίσης με ίδιους πόρους και με τη συνδρομή της τότε Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Σερρών, το παλιό Δημοτικό Σχολείο μετατράπηκε σε Λαογραφικό μουσείο, όπου εκτίθενται παλαιά αντικείμενα, ενώ διαμορφώθηκε και ο περιβάλλων χώρος.

Σε όλες αυτές τις προσπάθειες και στις εκδηλώσεις που διοργανώνονται πρωτοστατεί ο δραστήριος Πολιτιστικός Σύλλογος του χωριού. Το πανηγύρι της Καστανούσας πραγματοποιείται την ημέρα της εορτής των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, ενώ η κορυφαία εκδήλωση του συλλόγου είναι ο ετήσιος χορός, που διεξάγεται το πρώτο Σάββατο του Αυγούστου.

Στο χώρο της παλαιάς Καστανούσσας λειτουργεί επίσης από το 2004 κατασκήνωση από την Ορθόδοξη Χριστιανική Αδελφότητα«Απολύτρωσις» με  υπερσύχρονες εγκαταστάσεις. Η λειτουργία της κατασκήνωσης είναι ένα στολίδι για την περιοχή.

 Στο χωριό λειτουργούν σήμερα τριθέσιο Δημοτικό Σχολείο και Νηπιαγωγείο, με συνολικά 25 μαθητές. Οι μαθητές του Γυμνασίου και του Λυκείου φοιτούν στις σχολικές μονάδες των Κάτω Ποροΐων. Ο μικρός, σε αριθμό, παραγωγικός πληθυσμός εργάζεται κυρίως στη ΒΙ.ΠΕ. Κιλκίς. Οι κτηνοτρόφοι, που διατηρούν πέντε κτηνοτροφικές μονάδες, καλλιεργούν καλαμπόκι και σιτάρι, ενώ οι αγρότες έχουν στραφεί στις καλλιέργειες ακτινιδίων, αμυγδάλων και φουντουκιών.

Ιδιαίτερα εκλυστικό και πανέμορφο το καλοκαίρι

Κατά τη θερινή περίοδο το χωριό αποκτά ιδιαίτερη ζωντάνια και σε καμία περίπτωση δεν θυμίζει έναν οικισμό με μόλις 400 μόνιμους κατοίκους. Η πλατεία, η εκκλησία, ο πεζοδρομημένος χώρος γύρω από αυτές, καθώς και οι ταβέρνες και τα καφέ, δημιουργούν κάθε βράδυ την εικόνα μιας ζωντανής μικρής πολιτείας.

Το όμορφο χωριό, σε υψόμετρο 270 μέτρων, προσελκύει πολλούς επισκέπτες από την πόλη και την ευρύτερη περιοχή του Κιλκίς. Η πλατεία του χωριού είναι μία όαση και ο δενδροφυτευμένος χώρος συντηρείται από τον πατέρα Νεκτάριο και τον πρόεδρο του χωριού Γιάννη Παπαδόπουλο.

Δυναμική μέσα απο τις αυγομαχίες

Ιδιαίτερη δυναμική στην Καστανούσσα προσδίδει και το έθιμο των Αυγομαχιών, που πραγματοποιείται κάθε χρόνο τη δεύτερη ημέρα του Πάσχα. Οι Αυγομαχίες διεξήχθησαν για πρώτη φορά με διαγωνιστικό χαρακτήρα το 1992 και αποτελούν πόλο έλξης επισκεπτών από ολόκληρη τη Μακεδονία και τη Θράκη.

Η πρώτη ποδοσφαιρική ομάδα του χωριού ιδρύθηκε το 1960 με την ονομασία «Μέγας Αλέξανδρος Καστανούσας». Έπειτα από πέντε δεκαετίες συμμετοχής στις διοργανώσεις της ΕΠΣ Σερρών, το 2014 ανέστειλε τη λειτουργία της. Δέκα χρόνια αργότερα, το 2024, επανήλθε στη δράση με τη νέα ονομασία «Αθλητική Ένωση Καστανούσας» και συμμετέχει εκ νέου στις διοργανώσεις της ΕΠΣ Σερρών.

Η πληθυσμιακή εξέλιξη του χωριού

Στην Κοινότητα Καστανούσας ανήκει και ο οικισμός του Καλοχωρίου. Το 1951 η κοινότητα αριθμούσε 1.017 κατοίκους (649 στην Καστανούσα και 368 στο Καλοχώρι), ενώ το 1961 καταγράφηκε η καλύτερη δημογραφική επίδοσή της, με 1.198 κατοίκους (859 στην Καστανούσα και 339 στο Καλοχώρι).

Το 1971 παρατηρείται σημαντική μείωση, κυρίως λόγω της μετανάστευσης. Η ΕΛ.ΣΤΑΤ. κατέγραψε 935 κατοίκους (652 στην Καστανούσα και 283 στο Καλοχώρι). Το 1981 η πτωτική πορεία συνεχίστηκε, με την απογραφή να καταγράφει 834 κατοίκους (689 στην Καστανούσα και 145 στο Καλοχώρι). Το 1991 η κοινότητα αριθμούσε 806 κατοίκους (611 στην Καστανούσα και 195 στο Καλοχώρι).

Το 2001 παρατηρήθηκε νέα άνοδος, με την κοινότητα να φθάνει τους 1.000 κατοίκους (733 στην Καστανούσα και 267 στο Καλοχώρι). Δέκα χρόνια αργότερα ακολούθησε εκ νέου πτωτική πορεία, καθώς απογράφηκαν 750 κάτοικοι (592 στην Καστανούσα και 158 στο Καλοχώρι). Στην τελευταία απογραφή καταγράφηκαν συνολικά 635 κάτοικοι στην Καστανούσα και το Καλοχώρι.

Η Καστανούσα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ακριτικού χωριού που, παρά τις ιστορικές δοκιμασίες, τη μετανάστευση και τη δημογραφική συρρίκνωση, διατηρεί ζωντανή την ιστορική του μνήμη, την ποντιακή του ταυτότητα και την κοινωνική του συνοχή. Με σεβασμό στην παράδοση και πίστη στο μέλλον, συνεχίζει να αποτελεί έναν τόπο με ιδιαίτερη πολιτιστική και ιστορική αξία για τον τόπο και τους ανθρώπους του.