Οι εκκλησιαστικοί θησαυροί που επέστρεψαν από τη Βουλγαρία έναν αιώνα μετά – Τι περιλαμβάνουν τα 48 κειμήλια και ποιο κρίσιμο ερώτημα παραμένει ανοιχτό
Εντυπωσιάζουν τα κειμήλια, που επεστράφησαν σήμερα Σάββατο (03/10/2026) στην Ελλάδα από τη Βουλγαρία. Πρόκειται για σπάνια εκκλησιαστικά αντικείμενα μεγάλης ιστορικής, θρησκευτικής και καλλιτεχνικής αξίας, τα οποία προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
Στο χώρο της τελετής στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη αποκαλύφθηκε ένας μικρός αλλά πολύτιμος εκκλησιαστικός θησαυρός. Ανάμεσα στα κειμήλια διακρίνονται περίτεχνες λειψανοθήκες από ασήμι και επιχρυσωμένο μέταλλο, εικόνες με ανάγλυφες μεταλλικές επενδύσεις, σταυροί, λειτουργικά σκεύη, άμφια και πολύτιμες επενδύσεις Ευαγγελίων. Ξεχωρίζουν μεγάλες εικόνες της Παναγίας και αγίων, καλυμμένες στο μεγαλύτερο μέρος τους από περίτεχνα μεταλλικά «πουκάμισα», καθώς και βαριές μεταλλικές λειψανοθήκες με ανάγλυφες παραστάσεις και πλούσιο διάκοσμο.
Αρκετά από τα αντικείμενα φέρουν περίτεχνη αργυροχρυσοχοΐα, παραστάσεις αγίων, αφιερώσεις και επιγραφές που βοηθούν στην ταυτοποίηση της προέλευσης και της ιστορίας τους. Ιδιαίτερη αναφορά έχει γίνει σε αργυρεπίχρυση λειψανοθήκη της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, η οποία, σύμφωνα με στοιχεία που έχουν παρουσιαστεί στη Βουλγαρία, φέρει επιγραφή που αναφέρεται στον ιερομόναχο Σεραφείμ και στην 25η Μαρτίου 1821.
109 χρόνια μετά
Η επιστροφή των 48 ιστορικών και εκκλησιαστικών κειμηλίων, περισσότερο από έναν αιώνα μετά την αφαίρεσή τους και τη μεταφορά τους στη Βουλγαρία το 1917, βρέθηκε στο επίκεντρο της σημερινής τελετής στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης.
Παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Ρούμεν Ράντεφ υπογράφηκαν τα σχετικά πρωτόκολλα παράδοσης και παραλαβής, στο πλαίσιο της συμφωνίας Αθήνας και Σόφιας, με την ελληνική πλευρά να παραδίδει αντίστοιχα τα λείψανα που αποδίδονται στον τσάρο Σαμουήλ και ανθρωπολογικό υλικό από τις ανασκαφές στον Άγιο Αχίλλειο Πρεσπών.
Μητσοτάκης για τα 48 κειμήλια: «Δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως λάφυρα πολέμου»
Ο Πρωθυπουργός έδωσε ιδιαίτερο βάρος στον συμβολισμό της επιστροφής των κειμηλίων στον τόπο προέλευσής τους, κάνοντας λόγο για 48 αντικείμενα «ανεκτίμητης πολιτιστικής, πνευματικής, αλλά και συναισθηματικής αξίας». Αναφέρθηκε σε εικόνες, σταυρούς, άμφια, λειψανοθήκη και επισκοπικό θρόνο που είχαν αποσπαστεί από τις Σέρρες και τη Δράμα μέσα στη δίνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η αναφορά του Κυριάκου Μητσοτάκη ότι «τα μνημεία, τα ιστορικά κειμήλια, δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως λάφυρα πολέμου, ούτε ως θύματα συγκυριών μεταγενέστερων της δημιουργίας τους». Μια φράση με ιδιαίτερο βάρος στην περίπτωση των συγκεκριμένων αντικειμένων, τα οποία χρειάστηκε να περιμένουν περισσότερο από έναν αιώνα
για να επιστρέψουν στον τόπο προέλευσής τους, την ώρα που η συζήτηση για την τύχη και άλλων ελληνικών κειμηλίων που εξακολουθούν να βρίσκονται στη Βουλγαρία παραμένει ανοιχτή.
«Λεηλατημένα από ελληνικά μοναστήρια»
Τα κειμήλια αποτελούν μέρος του εκκλησιαστικού πλούτου που μεταφέρθηκε από τη Βόρεια Ελλάδα στη Βουλγαρία το 1917, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει πλέον και η ορολογία που χρησιμοποιείται από βουλγαρικά μέσα ενημέρωσης, καθώς υπάρχουν δημοσιεύματα που μιλούν ακόμη και για κειμήλια «λεηλατημένα από ελληνικά μοναστήρια».
Παράλληλα, η διευθύντρια του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου της Βουλγαρίας, Μπόνι Πετρούνοβα, έχει δηλώσει ότι η ελληνική προέλευση των συγκεκριμένων αντικειμένων «διαπιστώθηκε κατηγορηματικά», ενώ για ορισμένα είναι γνωστή ακόμη και η συγκεκριμένη Μονή από την οποία προέρχονται.
Επισήμως γίνεται λόγος για 48 κειμήλια, ωστόσο από τη βουλγαρική πλευρά έχει διευκρινιστεί ότι πρόκειται για 48 εγγραφές του καταλόγου και περίπου 53 επιμέρους αντικείμενα, καθώς ορισμένες εγγραφές περιλαμβάνουν περισσότερα από ένα τεμάχια.
Παρά το μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον της υπόθεσης, ο πλήρης αναλυτικός κατάλογος των 48 εγγραφών δεν έχει μέχρι στιγμής δημοσιοποιηθεί, παρότι η ύπαρξή του επιβεβαιώνεται από τη βουλγαρική πλευρά. Τα κειμήλια θα παραμείνουν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης και στη συνέχεια προβλέπεται να παραδοθούν στις Μονές και στην Ιερά Μητρόπολη από τις οποίες προέρχονται.
Ερωτηματικό παραμένει το καθεστώς
Ερωτηματικό, ωστόσο, παραμένει το ακριβές καθεστώς με το οποίο επιστρέφουν τα κειμήλια στην Ελλάδα. Η επίσημη ενημέρωση από τη Σόφια κάνει λόγο για «αμοιβαία παράδοση προς φύλαξη», ενώ ο Βούλγαρος υπουργός Παιδείας Γκεόργκι Βάλτσεφ έχει περιγράψει τη συμφωνία ως Μνημόνιο αμοιβαίας κατάθεσης πολιτιστικών αγαθών.
Έτσι, ακόμη και μετά τη σημερινή τελετή και την υπογραφή των σχετικών πρωτοκόλλων, μένει να αποσαφηνιστεί εάν τα 48 κειμήλια –ή περίπου 53 επιμέρους αντικείμενα– επιστρέφουν οριστικά στις Μονές από τις οποίες αφαιρέθηκαν το 1917 ή παραδίδονται στην Ελλάδα υπό καθεστώς κατάθεσης και φύλαξης. Εάν ισχύει το δεύτερο, παραμένουν ανοιχτά κρίσιμα ερωτήματα για τη διάρκεια αυτής της κατάθεσης, για το εάν υπάρχει δυνατότητα ανάκλησής της και, κυρίως, για το ποιος διατηρεί την κυριότητα των κειμηλίων.
Τις οριστικές απαντήσεις μπορεί να δώσει μόνο η δημοσιοποίηση του πλήρους Μνημονίου Κατανόησης και των πρωτοκόλλων που υπογράφηκαν σήμερα στη Θεσσαλονίκη.
