Η ελευθερία μετακίνησης ανοίγει νέους ορίζοντες, όμως οι «Ύποπτοι Χώροι» -διατηρούν ένα επικίνδυνο και άλυτο αποτύπωμα
Η πλήρης ένταξη της Βουλγαρίας στη Σένγκεν ανοίγει, τουλάχιστον θεωρητικά, μια νέα εποχή για την οροσειρά του Μπέλλες. Ένα βουνό που για δεκαετίες ταυτίστηκε με τον διαχωρισμό, αποκτά πλέον τη δυνατότητα να μετατραπεί σε πεδίο ελεύθερης κίνησης, διασυνοριακής πεζοπορίας και φυσιολατρικής ανάπτυξης.
Και όμως, πίσω από αυτή τη νέα πραγματικότητα, παραμένει ένα παλιό, άλυτο ζήτημα που κρατά το βουνό δέσμιο του Ψυχρού Πολέμου: οι λεγόμενοι «Ύποπτοι Χώροι».
Η οροσειρά της Κερκίνης, γνωστή και ως Μπέλλες, εκτείνεται στη Μακεδονία και αποτελεί φυσικό σύνορο μεταξύ Ελλάδας, Βόρειας Μακεδονίας και Βουλγαρίας. Το ελληνικό της τμήμα απλώνεται στις Περιφερειακές Ενότητες Σερρών και Κιλκίς και αποτελεί το νοτιότερο άκρο της οροσειράς του Δυτικού Ορβήλου. Πρόκειται για μια περιοχή ιδιαίτερης φυσικής αξίας, ενταγμένη στο δίκτυο Natura 2000, με έντονη βιοποικιλότητα και πλούσιο δασικό περιβάλλον.
Ταυτόχρονα, το Μπέλλες φέρει ένα βαρύ ιστορικό φορτίο. Από τους Βαλκανικούς Πολέμους έως τη Μάχη των Οχυρών το 1941, αποτέλεσε πεδίο σκληρών συγκρούσεων. Η γεωστρατηγική του σημασία κορυφώθηκε κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, όταν μετατράπηκε σε αυστηρά ελεγχόμενη στρατιωτική ζώνη. Ως φυσικό σύνορο μεταξύ του ΝΑΤΟ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας, το βουνό βρέθηκε για δεκαετίες στην πρώτη γραμμή της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης στα Βαλκάνια.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερα τη δεκαετία του 1970, ναρκοθετήθηκαν επιλεγμένα σημεία της οροσειράς, κυρίως σε ορεινά περάσματα και διαβάσεις που θεωρούνταν πιθανοί άξονες διείσδυσης. Τα ναρκοπέδια αυτά συμπλήρωναν το ήδη δύσβατο ανάγλυφο του βουνού, ενισχύοντας τη λογική αποτροπής της εποχής.
Μετά το 1990, η εικόνα άρχισε να αλλάζει. Η κατάρρευση των καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης και η διάλυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας οδήγησαν σε σταδιακή αποκλιμάκωση. Το Μπέλλες έπαψε να αποτελεί κλειστή στρατιωτική ζώνη και άρχισε να επιστρέφει, αργά αλλά σταθερά, στην κοινωνία.
Η αποναρκοθέτηση που ξεκίνησε μετά το 1997, με την προσχώρηση της Ελλάδας στη Συνθήκη της Οττάβας, αποτέλεσε ένα κρίσιμο βήμα.
Ειδικές μονάδες του Ελληνικού Στρατού εργάστηκαν σε δύσβατες περιοχές, καθαρίζοντας ναρκοπέδια που είχαν τοποθετηθεί δεκαετίες πριν. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2000, αν και όχι χωρίς κόστος. Το 2001, δύο πυροτεχνουργοί της ΤΕΝΞ έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια εκκαθάρισης ναρκοπεδίου κοντά στο Νέο Πετρίτσι.
Παρά την επίσημη ανακοίνωση το 2005 ότι οι συνοριακές περιοχές είναι ελεύθερες από νάρκες, η πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο σύνθετη. Σε αρκετά σημεία εξακολουθούν να υφίστανται περιοχές που χαρακτηρίζονται ως «Υ/Χ». Πρόκειται για εκτάσεις όπου η ΤΕΝΞ εντόπισε λιγότερες νάρκες από όσες είχαν καταγραφεί στα αρχεία, δημιουργώντας ένα καθεστώς διαρκούς επιφύλαξης.
Μόνο στην περιοχή πάνω από το Νέο Πετρίτσι καταγράφονται πέντε τέτοιοι χώροι, συνολικής έκτασης άνω των 120.000 τετραγωνικών μέτρων. Εκτάσεις που δεν είναι απλώς σημεία σε έναν χάρτη, αλλά υπαρκτές ζώνες μέσα σε ένα βουνό που σήμερα επιχειρεί να ανοίξει στον κόσμο (Στο link παρουσιάζονται οι «Υ/Χ»: https://shorturl.at/UUeoI.
Στην πράξη, οι “Υ/Χ” λειτουργούν ως αόρατος φραγμός. Μπλοκάρουν τη χάραξη μονοπατιών, περιορίζουν τις δυνατότητες ανάπτυξης και δημιουργούν ένα τοπίο αβεβαιότητας. Ένα βουνό που θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο φυσιολατρικού και διασυνοριακού τουρισμού, παραμένει εγκλωβισμένο σε μια εκκρεμότητα του παρελθόντος.
Η ένταξη της Βουλγαρίας στη Σένγκεν ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή την αντίφαση. Από τη μία πλευρά, τα σύνορα ανοίγουν και η ελεύθερη μετακίνηση γίνεται πραγματικότητα. Από την άλλη, στο εσωτερικό του βουνού παραμένουν «αόρατα σύνορα», χωρίς σήμανση, χωρίς όρια, χωρίς σαφή ενημέρωση.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο αναπτυξιακό. Είναι πρωτίστως ζήτημα ασφάλειας. Οι «Υ/Χ» δεν είναι περιφραγμένοι και δεν φέρουν σχεδόν καμία προειδοποιητική σήμανση. Ο επισκέπτης, ο πεζοπόρος, ο ορειβάτης μπορεί να βρεθεί σε αυτούς χωρίς να το γνωρίζει. Η απουσία ενημέρωσης δημιουργεί μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση ασφάλειας.
Τα όσα συνέβησαν πρόσφατα με την τροποποίηση αγώνα βουνού στο Ιστίμπεη ανέδειξαν το ζήτημα με τον πιο σαφή τρόπο. Η παρέμβαση της Στρατιωτικής Υπηρεσίας, που οδήγησε στην αλλαγή της διαδρομής, επιβεβαίωσε ότι το πρόβλημα είναι υπαρκτό και δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Είναι προφανές ότι η πλήρης επανεξέταση και αποδέσμευση αυτών των περιοχών δεν είναι μια εύκολη υπόθεση. Ωστόσο, αυτό δεν μπορεί να αποτελεί δικαιολογία για την αδράνεια. Υπάρχουν μέτρα που μπορούν να ληφθούν άμεσα. Η σαφής σήμανση και η περίφραξη των «Υ/Χ» είναι το ελάχιστο που απαιτείται.
Παράλληλα, η δημιουργία ασφαλών ζωνών διέλευσης, σε συνεργασία με τη Δασική Υπηρεσία, θα μπορούσε να λειτουργήσει πολλαπλά. Όχι μόνο για την πεζοπορία, αλλά και ως αντιπυρική υποδομή και ως μέσο πρόσβασης για τις δυνάμεις πυρόσβεσης. Η εμπειρία από την τελευταία πυρκαγιά στον Όρβηλο δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν τέτοιες εκκρεμότητες παραμένουν άλυτες. Σε ένα περιβάλλον όπου ο χρόνος είναι κρίσιμος, η αδυναμία πρόσβασης μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική.
Το Μπέλλες βρίσκεται σήμερα σε ένα σταυροδρόμι. Από τη μία πλευρά, ανοίγεται σε μια νέα εποχή συνεργασίας και ανάπτυξης. Από την άλλη, κουβαλά ακόμη βαρίδια του παρελθόντος που δεν έχουν ξεκαθαριστεί. Η αντίφαση είναι εμφανής. Ένα βουνό που καλείται να γίνει σύμβολο ελευθερίας και διασύνδεσης, παραμένει ταυτόχρονα ένας χώρος ασαφούς επικινδυνότητας. Και αυτή η κατάσταση δεν μπορεί να συνεχιστεί. Το ερώτημα, λοιπόν, τίθεται αμείλικτο. Αν συμβεί κάτι δυσάρεστο, ποιος θα έχει την ευθύνη; Σίγουρα όχι ο πεζοπόρος που, εν αγνοία του, μπήκε και κινήθηκε μέσα σε έναν «Υ/Χ».
Και κάπου εδώ, η ευθύνη παύει να είναι θεωρητική και γίνεται απολύτως συγκεκριμένη. Δεν μιλάμε πλέον για ένα ζήτημα του παρελθόντος, αλλά για ένα πρόβλημα του παρόντος που επηρεάζει άμεσα την ασφάλεια, την ανάπτυξη και την ίδια τη φυσιογνωμία της περιοχής. Αν το Μπέλλες πρόκειται να γίνει πράγματι ένας χώρος ανοιχτός, προσβάσιμος και ζωντανός, τότε τα «αόρατα» αυτά όρια πρέπει να αποκτήσουν σαφή μορφή ή να πάψουν να υπάρχουν.
